Jheronimus Bosch – De heilige Hiëronymus
Jheronimus Bosch – De heilige Hiëronymus (detail kruis)
Jheronimus Bosch – De heilige Hiëronymus (detail van dieren)
Jheronimus Bosch – De heilige Hiëronymus ( detail van de leeuw)

Jheronimus Bosch  De heilige Hiëronymus

Op dit paneel stelt Jheronimus Bosch zijn naamheilige voor als boeteling. Kerkvader Hiëronymus trok zich op zijn 38ste voor een tijd terug uit het openbare leven om een ascetisch leven te gaan leiden. Hier ligt hij halfnaakt en biddend met het kruis tussen zijn armen, zijn gewaad, zijn hoed en een boek liet hij letterlijk achter zich. Het heldere, open landschap in de verte vormt een contrast met de bevreemdende, donkere woestenij op de voorgrond. De rotsachtige omgeving wordt 'bevolkt' door vreemdsoortige planten en allerlei dieren, die voor Bosch' tijdgenoten ongetwijfeld een symbolische betekenis hadden. Deze tegenstelling tussen goed (helder) en kwaad (donker) is vaak het centrale thema in zijn werk. Dit paneel wordt eerder vroeg in zijn oeuvre gesitueerd.

Jheronimus Bosch  De heilige Hiëronymus

Heiligen waren in Bosch' tijd, volgens Paul van den Broeck, "positieve rolmodellen". Zij toonden de weg van een zondig bestaan naar een leven met een hoger, maar toch nog haalbaar peil. Het ultieme voorbeeld van de mensgod Christus bleef per definitie 'onnavolgbaar'.Jheronimus Bosch schildert maar weinig heiligen. Vooral de kluizenaars genieten zijn belangstelling, onder wie Antonius en Hiëronymus. Deze wijze mannen verzaakten radicaal aan de wereld met al zijn kwalijke verleidingen. Zij waren voor Bosch toonbeelden van zelfbeheersing, standvastigheid, zelfkennis en draagkracht. Dat zijn niet toevallig kwaliteiten die perfect passen in de ideologie van de stadsburger uit Bosch' tijd en in het denken van veel humanisten. Ook Bosch hekelt vaak aardse strevingen. De kluizenaars bieden hem de kans om een van zijn favoriete bezigheden te beoefenen: het uitbeelden van het verleidelijke kwaad dat in alle hoeken en kanten dreigt.

Jheronimus Bosch  De heilige Hiëronymus

We zien op Bosch' Hiëronymus allerlei vogels en andere dieren. Intrigerend is het (schijnbaar) slapende vosje in de donkere linkerbenedenhoek. De vos is van oudsher het symbool van list en bedrog. In religieuze termen staat hij voor de ketter, de zondaar en zelfs de duivel. De dode haan naast hem wordt dan een zinnebeeld voor de dwaze, hoogmoedige en pronkzuchtige mens die door het sluwe kwaad is verschalkt. Ook de uil is in de schilderkunst van Bosch' tijd een negatief symbool. Hij staat symbool voor het slechte, dat wat het licht schuwt en het dwaze. Vaak lokt hij onschuldige vogels naar zich toe of beloert hij ze, zoals hier. De uil staat dan voor het verlokkende kwaad dat op zoek is naar een prooi. De onschuldige, naïeve koolmees zal zijn volgende slachtoffer worden.

Jheronimus Bosch  De heilige Hiëronymus

De leeuw is het klassieke attribuut van Hiëronymus. Volgens een populaire legende zou hij het dier bevrijd hebben van een doorn in zijn poot, waarna ze kameraden voor het leven zijn geworden. De leeuw lijkt hier eerder op een katachtig huisdier.

Formaat

H: 80,1 cm
B: 60,6 cm
85

Techniek

Olieverf op paneel

Jaartal

ca 1500